Hướng dẫn các bạn cách soạn bài Thực hành về sử dụng một số kiểu câu trong văn bản trong chương trình sách giáo khoa Văn lớp 11 ngắn gọn đơn giản
Để củng cố và nâng cao kiến thức về một số kiểu câu thường dùng trong tiếng Việt. đồng thời biết phân tích và lĩnh hội kiểu câu trong văn bản, lựa chọ kiểu câu phù hợp chúng ta cùng tìm hiểu bài thực hành về sử dụng một số kiểu câu trong văn bản.

I. Dùng kiểu câu bị động.
1. Đọc đoạn trích sau và thực hiện các yêu cầu nêu ở dưới.
Hắn chỉ thấy nhục, chứ yêu đương gì. Không, hắn chưa được một người đàn bà nào yêu ca, vì thế mà bát cháo hành của thị Nở làm hắn suy nghĩ nhiêu. Hắn có thể tìm bạn được, sao lại chỉ gây kẻ thù?
(Nam Cao, Chí Phèo)
a) Xác định câu bị động trong đoạn trích.
b) Chuyển câu bị động sang câu chủ động có nghĩa cơ bản tương đương.
c) Thay câu chủ động vào vị trí câu bị động và nhận xét về sự liên kết ý ở đoạn văn đã có sự thay thế đó.
Trả lời:
a. Câu bị động trong đoạn trích là Không, hắn chưa được một người đàn bà nào yêu ca, vì thế mà bát cháo hành của thị Nở làm hắn suy nghĩ nhiêu
b. Chuyển câu bị động sang câu chủ động: không, chưa một người đàn bà nào yêu hắn cả, vì thế mà hắn suy nghĩ nhiều về bát cháo hành của Thị Nở.
c. Thay câu chủ động vào vị trí câu bị động và nhận xét về sự liên kết ý ở đoạn văn sẽ không được chặt chẽ không có sự nhấn mạnh bằng dùng câu bị động.
2. Xác định câu bị động trong đoạn trích sau và phân tích tác dụng của kiểu câu bị động về mặt liên kết ý trong văn bản.
Hắn tự hỏi rồi lại tự trả lời: Có ai nấu cho mà ăn đâu? Mà còn ai nấu cho mà ăn nữa! Đời hắn chưa bao giờ được săn sóc bởi một bàn tay “đàn bà”.
(Nam Cao, Chí Phèo)
Trả lời:
- Câu bị động: Đời hắn chưa bao giờ được săn sóc bởi một bàn tay “đàn bà”.
- Phân tích tác dụng của câu bị động: nhờ câu bị động mà sự liên kết trong đoạn văn được chặt chẽ, nhấn mạnh để người đọc có thể nhận ran gay.
3. Bài tập về nhà: Viết một đoạn văn về nhà văn Nam Cao, trong đó có dùng câu bị động. Giải thích tác dụng của câu bị động đó.

II. Dùng kiểu câu có khởi ngữ
1. Đọc đoạn trích sau và thực hiện yêu cầu nêu ở dưới.
Phải cho hắn ăn thứ gì mới được. Đang ốm thế thì chỉ ăn cháo hành, ra được mồ hôi thì là nhẹ nhõm người ngay đó mà... Thế là vừa sáng thị đã chạy đi tìm gạo. Hành thì nhà thị may lại còn. Thị nấu bỏ vào cái rổ, mang ra cho Chí Phèo.
(Nam Cao, Chí Phèo)
a) Xác định khởi ngữ và những câu có khởi ngữ.
b) So sánh tác dụng trong văn bản (về mặt liên kết ý, nhấn mạnh ý, đối lập ý,...) của kiểu câu có khởi ngữ với kiểu câu không có khởi ngữ.
trả lời:
a. Xác định khởi ngữ và những câu có khởi ngữ:
- Câu thứ hai: các khởi ngữ là đang ốm thế và ra được mồ hôi
- Câu thứ tư khởi ngữ là hành
b. Tác dụng trong văn bản của kiểu câu có khởi ngữ thì về mặt liên kết sẽ chặt chẽ hơn, ý nhận mạnh được rõ hơn với kiểu câu không có khởi ngữ.
2. Lựa chọn câu văn thích hợp nhất để dùng vào vị trí bỏ trống trong đoạn văn sau:
Tôi là con gái Hà Nội. Nói một cách khiêm tốn, tôi là một cô gái khá. Hai bím tóc dày, tương đối mềm, một cái cổ cao, kiêu hãnh như đài hoa loa kén. [...]
(Theo Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi)
A – Các anh lái xe nhận xét về mắt tôi: “Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!”.
B – Mắt tôi được các anh lái xe bảo là: “Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!”.
C – Còn mắt tôi thì các anh lái xe bảo: “Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!”.
D – Mắt tôi theo lời các anh lái xe là có cái nhìn xa xăm.
Trả lời:
câu văn thích hợp nhất để dùng vào vị trí bỏ trống trong đoạn văn là Còn mắt tôi thì các anh lái xe bảo: “Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!”.
3. Xác đinh khởi ngữ trong mỗi đoạn trích sau và phân tích đặc điểm của khởi ngữ về các mặt:
– Vị trí của khởi ngữ trong câu.
– Dấu hiệu về quãng ngắt (dấu phẩy) hoặc hư từ sau khởi ngữ.
– Tác dụng của khởi ngữ đối với việc thể hiện đề tài của câu, đối với sự liên kết ý với câu đi trước sự nhấn mạnh ý, sự đối lập ý,...
a) Tôi mong đồng bào ai cũng tập thế đục. Tự tôi, ngày nào tôi cũng tập.
(Hồ Chí Minh, Lời kêu gọi toàn dân tập thể dục)
b) Chỗ đứng chính của vân nghệ là ở tình yêu ghét, niềm vui buồn, ý đẹp xấu trong đời sống thiên nhiên và đời sống xã hội của chúng ta. Cảm giác, tình tự, đời sống cảm xúc, ấy là chiến khu chính của văn nghệ. Tôn–xtôi nói vắn tắt: Nghệ thuật là tiếng nói của tình cảm.
(Nguyễn Đình Thi, Tuyển tập, tập III, NXB Văn học, Hà Nội, 1997)
Trả lời:
a. Khởi ngữ là tự tôi, vị trí khởi ngữ ở đầu câu
b. khở ngữ là Cảm giác, tình tự, đời sống cảm xúc, vị trí khởi ngữ là đầu câu.

III. Dùng kiểu câu có trạng ngữ chỉ tình huống
1. Đọc đoạn trích sau, chú ý các từ ngữ in đậm và trả lời câu hỏi.
Thị nghĩ bụng: hãy dừng yêu để hỏi cô thị đã.
Thấy thị hỏi, bà già kia bật cười. Bà tưởng cháu bà nói đùa.
(Nam Cao, Chí Phèo)
a) Phần in đậm nằm ở vị trí nào trong câu?
b) Nó có cấu tạo như thế nào (là danh từ, động từ, là cụm động từ, cụm tính từ)?
c) Chuyển phần in đậm về vị trí sau chủ ngữ và nhận xét sự giống nhau và khác nhau về cấu tạo, về nội dung của các câu trước và sau khi chuyển.
trả lời:
a. Phần in đậm nằm ỏ vị trí đầu câu
b. Nó có cấu tạo là một cụm động từ
c. Khi Chuyển phần in đậm về vị trí sau chủ ngữ về cấu tạo có hai vị ngữ và về nội dung của các câu trước rõ hơn câu sau khi chuyển.
2. Ở vị trí để trống trong đoạn văn dưới đây, tác giả đã lựa chọn câu nào trong số các kiểu câu nêu ở dưới? Hãy giải thích sự lựa chọn đó.
– Em thắp đèn lên chị Liên nhé?
[...]
– Hẵng thong thả một lát nữa cũng được. Em ra ngồi đây với chị kẻo ở trong ấy muỗi.
(Theo Thạch Lam, Hai đứa trẻ)

A – Khi nghe tiếng An, Liên đứng dậy trả lời:
B – Liên nghe tiếng An, Liên đứng dậy trả lòi:
C – Nghe tiếng An, Liên đứng dậy trả lời:
D – Liên nghe tiếng An, đứng dậy trả lời:
Trả lời:
Tác giả lựa chọn câu thứ 2 vì: đây là kiểu câu có trạng ngữ chỉ tình huống sẽ khiến câu có sự liên kết chặt chẽ.
3. Đọc đoạn trích sau và thực hiện các yêu cầu nêu ở dưới.
Nhận được phiến trát của Sơn Hưng Tuyên đốc bộ đường, viên quan coi ngục quay lại hỏii thầy thơ lại giúp việc trong đề lao:
– Này, thầy bát, cứ công văn này, thì chúng ta sắp nhận được sáu tên tù án chém.
(Nguyễn Tuân, Chữ người tử tù)
a) Xác định trạng ngữ chỉ tình huống.
b) Nêu tác dụng của việc đặt câu có trạng ngữ chỉ tình huống về mặt phân biệt thông tin thứ yếu trong câu (thể hiện ở trạng ngữ) và thông tin quan trọng (thể hiện ở vị ngữ của câu).
Trả lời:
a. Trạng ngữ của tình huống là Nhận được phiến trát của Sơn Hưng Tuyên đốc bộ đường
b. Tác dụng của việc đặt câu có trạng ngữ chỉ tình huống về mặt phân biệt thông tin thứ yếu trong câu là phân biệt thông tin: trạng ngữ chỉ thông tin thứ yếu, vị ngữ chỉ thông tin quan trọng ở trong câu.

IV. Tổng kết về việc sử dụng ba kiểu câu trong văn bản.
1. Thành phần chủ ngữ trong câu bị động, thành phần khởi ngữ và thành phần trạng ngữ chỉ tình huống đều chiếm vị trí đầu câu.
2. Việc sử dụng những kiểu câu trên có tác dụng liên kết ý, tạo mạch lạc trong văn bản.

Xem thêm: Soạn bài Chí Phèo tiếp theo lớp 11